Stowarzyszenie Forum Adwokatów

Ustawa z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2026 r. poz. 473), stanowiąca realizację kamienia milowego A71G Krajowego Planu Odbudowy, wprowadza do polskiego porządku prawnego głębokie zmiany normatywne. Nowelizacja ta, wchodząca w życie w przeważającej części 8 lipca 2026 r., redefiniuje dotychczasowy model relacji między organami administracji publicznej a sądami powszechnymi w zakresie oceny charakteru prawnego więzi łączącej podmioty na rynku pracy. Dla środowisk prawniczych ustawa ta nie jest jedynie zmianą przepisów materialnych, lecz przede wszystkim diametralną zmianą paradygmatu prowadzenia sporów z zakresu prawa pracy. Celem niniejszego opracowania jest chłodna, merytoryczna analiza najważniejszych rozwiązań wprowadzonych przez ustawodawcę, zogniskowana na konkretnych jednostkach redakcyjnych znowelizowanych aktów prawnych, ich konsekwencjach dogmatycznych oraz wyzwaniach interpretacyjnych i procesowych.

I. Kompetencja decyzyjna okręgowego inspektora pracy (art. 11 ust. 1 pkt 7a uPIP)

Centralnym punktem nowelizacji jest dodanie do art. 11 ust. 1 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy (dalej: uPIP) punktu 7a, który wyposaża organ inspekcji w kompetencję do stwierdzania, w drodze decyzji administracyjnej, istnienia stosunku pracy. Decyzja ta może zostać wydana w sytuacji, gdy zawarto umowę cywilnoprawną lub gdy osoba faktycznie świadczy pracę za wynagrodzeniem w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy powinna być zawarta umowa o pracę. Z perspektywy dogmatycznej mamy tu do czynienia z decyzją o charakterze deklaratoryjnym, a nie konstytutywnym. Okręgowy Inspektor Pracy nie kreuje nowego stosunku prawnego, lecz w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy stwierdza fakt jego zaistnienia ex lege. Ustawodawca wprowadził jednak istotny mechanizm buforowy: warunkiem wydania decyzji jest uprzednie niewykonanie przez podmiot kontrolowany polecenia, o którym mowa w art. 11 ust. 2 pkt 2 uPIP. Oznacza to, że ingerencja władcza organu nie następuje automatycznie. Postępowanie administracyjne w tej materii nabiera charakteru dwuetapowego, dając stronom możliwość dobrowolnego uregulowania swojej sytuacji prawnej przed wydaniem decyzji.

Warto przy tym zwrócić uwagę na art. 33a uPIP, który daje okręgowemu inspektorowi pracy swoiste prawo wyboru trybu postępowania. Może on wydać wspomnianą decyzję administracyjną, lecz może również – na mocy art. 33a ust. 3 uPIP – skierować sprawę na drogę klasycznego powództwa przed sądem pracy. Zgodnie z art. 33a ust. 6 uPIP, droga powództwa będzie preferowana w szczególności, gdy zachodzi konieczność ustalenia stosunku pracy za okres wcześniejszy niż ten, który może zostać objęty decyzją. Dualizm ten będzie wymagał od organów wypracowania spójnej pragmatyki decyzyjnej.

II. Elementy treściowe decyzji i konstrukcje domniemań (art. 34 ust. 2b–2e uPIP)

Ustawa szczegółowo określa, co powinno znaleźć się w sentencji decyzji stwierdzającej istnienie stosunku pracy. Zgodnie z art. 34 ust. 2b uPIP, decyzja ta musi określać m.in.: rodzaj zawartej umowy o pracę, datę jej zawarcia, rodzaj pracy, miejsce jej wykonywania, wymiar czasu pracy oraz wysokość wynagrodzenia. Kluczowe z punktu widzenia praktyki są rozwiązania przewidziane w art. 34 ust. 2e uPIP. Ustawodawca świadomie uregulował sytuacje, w których materiał dowodowy nie pozwala na precyzyjne ustalenie ww. parametrów. Wprowadzono w ten sposób swoiste ustawowe reguły rozstrzygania wątpliwości (tzw. domniemania prawne). Przykładowo, jeśli nie można ustalić wymiaru czasu pracy – przyjmuje się pełny etat; jeśli nie można ustalić wysokości wynagrodzenia – wskazuje się wynagrodzenie minimalne. Konstrukcja ta, choć gwarantuje wykonalność decyzji administracyjnej, przenosi na podmiot kontrolowany ogromny ciężar dbałości o transparentność dokumentacji już na etapie postępowania kontrolnego. Bierność dowodowa pracodawcy w trakcie kontroli PIP skutkować będzie bowiem zastosowaniem dla niego niekorzystnych, sztywnych reguł ustawowych.

III. Kwestia wykonalności decyzji (art. 34 ust. 2j–2k uPIP)

Jednym z najszerzej dyskutowanych aspektów nowelizacji na etapie prac legislacyjnych była kwestia wykonalności decyzji okręgowego inspektora pracy. W ostatecznym kształcie ustawy z 11 marca 2026 r. ustawodawca przyjął nieszablonowy model kompromisowy, dogmatycznie oddzielając moment powstania skutków prawnych decyzji od momentu jej wykonalności. Dla przeciętnego przedsiębiorcy to rozróżnienie może wydawać się akademickim niuansem, niesie ono jednak poważne skutki.

Zgodnie z art. 34 ust. 2j uPIP, decyzja wywołuje skutki prawne już od dnia jej wydania (a ściślej: doręczenia). Decyzja obiektywnie funkcjonuje w obrocie prawnym, a zobowiązania finansowe firmy z każdym dniem rosną.

Z drugiej jednak strony, na mocy art. 34 ust. 2k uPIP, decyzja staje się wykonalna dopiero z dniem następującym po upływie terminu do wniesienia odwołania, albo z dniem uzyskania waloru prawomocności przez orzeczenie sądu. Wykonalność w języku prawa administracyjnego oznacza gotowość aktu do bycia podstawą egzekucji i użycia przymusu państwowego. Skoro ustawa tę wykonalność zawiesza na czas postępowania, oznacza to, że państwo "rozbraja" swój aparat przymusu w stosunku do pracodawcy. Dopóki trwa spór sądowy, nie zostaną w związku z brakiem dostosowania się przez pracodawcę do skutków prawnych decyzji wystawione tytuły wykonawcze, ani nie zostaną zablokowane rachunki bankowe pracodawcy z przyczyn. Wyjątkiem jest nadanie decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności (na zasadach ogólnych art. 108 k.p.a.),.

Należy mieć więc uwadze, że wniesienie odwołania do sądu pracy nie wstrzymuje narastania samych zobowiązań publicznoprawnych. W przypadku, gdy proces sądowy potrwa kilka lat i zakończy się oddaleniem odwołania pracodawcy, z dniem uprawomocnienia się wyroku ustaje stan uniemożliwiający zastosowanie przymusu państwowego. Podmiot zatrudniający staje wówczas przed koniecznością zmierzenia się ze skutkami tego, że decyzja weszła do obrotu prawnego wcześniej, a mając na uwadze to, ile trwają postępowania sądowe, momenty wejścia decyzji do obrotu prawnego i uzyskania przez decyzję waloru wykonalności mogą oddzielać lata.

IV. Nowy model postępowania odwoławczego i prekluzja dowodowa (art. 477⁷ᵇ k.p.c.)

Zasadnicze zmiany zostały wprowadzone w ustawie – Kodeks postępowania cywilnego, do którego dodano nowy Oddział 2, dedykowany postępowaniom w sprawach z odwołań od decyzji organów PIP. Największym wyzwaniem dla pełnomocników procesowych będzie niewątpliwie rygorystyczna prekluzja dowodowa, uregulowana w art. 477⁷ᵇ § 3 i 4 k.p.c. Zgodnie z tymi przepisami, odwołujący się ma obowiązek powołać wszystkie twierdzenia i dowody już w samym odwołaniu od decyzji, wnoszonym za pośrednictwem okręgowego inspektora pracy w terminie miesiąca. Twierdzenia i dowody niepowołane na tym etapie mogą być powoływane w postępowaniu przed sądem wyłącznie wtedy, gdy strona uprawdopodobni, że ich powołanie wcześniej nie było możliwe albo potrzeba ich powołania wynikła później. Mechanizm ten wymusza radykalną zmianę taktyki procesowej. Środek ciężkości sporu przenosi się w dużej mierze na postępowanie przed organem administracyjnym oraz na moment formułowania samego odwołania. Pełnomocnicy, jak również strony niereprezentowane przez pełnomocników, będą zmuszone do budowania kompletnego materiału dowodowego już na etapie konstruowania tego środku zaskarżenia. Wymagać to będzie znacznie szybszej i bardziej intensywnej pracy analitycznej na wczesnym etapie sporu.

V. Zabezpieczenie roszczenia (art. 755⁶ k.p.c.)

Niezwykle istotną z punktu widzenia materialnego instytucją jest nowo wprowadzony art. 755⁶ k.p.c. Stanowi on rozwinięcie koncepcji zabezpieczenia roszczeń w sprawach pracowniczych. W sprawach o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy (a także z odwołań od decyzji OIP), sąd może udzielić zabezpieczenia polegającego na tym, że umowa łącząca strony może zostać zmieniona, wypowiedziana lub rozwiązana jedynie na zasadach określonych w przepisach prawa pracy dotyczących powszechnej i szczególnej ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę. Jeżeli przemawia za tym potrzeba ochrony praw pracownika, a istnienie stosunku pracy zostało uprawdopodobnione, sąd może dodatkowo unormować prawa i obowiązki stron umowy na czas trwania postępowania. (art. 755⁶ § 2 k.p.c.). Biorąc pod uwagę fakt, że procesy cywilne potrafią toczyć się latami, instytucja ta ma kolosalne znaczenie stabilizujące sytuację socjalną podmiotu świadczącego pracę, de facto "zamrażając" charakter więzi prawnej do czasu prawomocnego wyroku.

VI. Instytucja wyroku wstępnego i częściowego (art. 477¹ᶜ k.p.c.)

W trosce o ekonomikę procesową, ustawodawca wprowadził do k.p.c. art. 477¹ᶜ. Zezwala on sądowi na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, jeżeli istnienie stosunku pracy nie budzi wątpliwości na podstawie zgromadzonego materiału. Ponadto, § 2 i 3 tegoż artykułu zachęcają sądy do wydawania wyroków wstępnych (rozstrzygających samą zasadę – istnienie stosunku pracy) oraz częściowych (ustalających rodzaj umowy lub niektóre warunki). Rozbicie skomplikowanych postępowań na etap przesądzenia samej zasady oraz etap ustalania szczegółowych warunków brzegowych (np. wysokości należnego wynagrodzenia, wymiaru czasu pracy) powinno w założeniu przyspieszyć moment, w którym strony uzyskują pewność co do podstawowego charakteru łączącej ich relacji, ułatwiając tym samym ewentualne zawarcie ugody sądowej co do roszczeń akcesoryjnych.

VII. Interpretacje indywidualne w prawie pracy (art. 14b uPIP) Ostatnim elementem wartym głębszej analizy jest nowa instytucja interpretacji indywidualnej z zakresu prawa pracy, wydawanej przez Głównego Inspektora Pracy (art. 14b uPIP). Wzorowana na Ordynacji podatkowej instytucja pozwala podmiotom na wystąpienie z wnioskiem (opłata 40 zł) o ocenę, czy przedstawiony stan faktyczny lub zdarzenie przyszłe stanowi umowę o pracę. Zastosowanie się do wydanej interpretacji chroni wnioskodawcę przed sankcjami administracyjnymi, finansowymi i karami (zasada nieszkodzenia). Należy jednak wyraźnie zaakcentować przepis art. 14b ust. 5 uPIP, który stanowi, że wydanie interpretacji nie wyłącza możliwości oceny przez inspektora pracy rzeczywistego charakteru stosunku prawnego w toku kontroli, jeżeli ustalony w niej stan faktyczny różni się od opisanego we wniosku. Wymaga to od podmiotów sporządzających wnioski o interpretację najwyższej rzetelności i precyzji w opisie stanu faktycznego, gdyż wszelkie luki w tym opisie będą stanowić podstawę do wzruszenia funkcji ochronnej uzyskanej interpretacji podczas ewentualnej kontroli.

Podsumowanie Ustawa z dnia 11 marca 2026 r. zasadniczo modyfikuje instrumentarium prawne służące weryfikacji podstaw zatrudnienia w Polsce. Wprowadzenie administracyjnego trybu stwierdzania stosunku pracy, rygorystyczna prekluzja dowodowa w postępowaniu odwoławczym oraz nowe mechanizmy zabezpieczenia w procedurze cywilnej wymagają od praktyków prawa przemodelowania dotychczasowych strategii doradczych i procesowych. Zmiany te bez wątpienia zmuszają uczestników obrotu prawnego do znacznie większej dbałości o to, by treść zawieranych kontraktów cywilnoprawnych odpowiadała rzeczywistemu sposobowi ich realizacji. Z perspektywy pełnomocnika kluczem do skutecznej obrony interesów klienta nie będzie już tylko wiedza z zakresu prawa materialnego, lecz przede wszystkim doskonałe opanowanie nowej pragmatyki proceduralnej. W obliczu nadchodzących zmian rozsądną rekomendację stanowi przeprowadzenie pilnego audytu prawnego zawartych kontraktów B2B oraz umów cywilnoprawnych jeszcze zanim do drzwi pracodawcy zapuka inspektor pracy.

Adwokat Michał Tadeusz Wszołek

Systemowa przebudowa mechanizmów ustalania stosunku pracy. Dogmatyczna analiza ustawy z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy.

Śledź nas w mediach społecznościowych.

@forum.adwokatow