I. Przedmiot opinii

Niniejsza opinia prawna sporządzona została przez Stowarzyszenie Forum Adwokatów w związku z projektem ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, przekazanym Ministrowi Sprawiedliwości przez Krajową Izbę Radców Prawnych w dniu 25 czerwca 2026 r. (dalej: "Projekt"). Celem opinii jest ocena Projektu pod względem jego zgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, zasadami techniki prawodawczej oraz wymogami rzetelnego procesu legislacyjnego, a także merytoryczna analiza rozwiązań szczegółowych przyjętych przez projektodawcę.

Podstawą analizy są: tekst Projektu, uzasadnienie Projektu oraz obowiązujące przepisy Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.), ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (dalej: p.u.s.p.) oraz Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

II. Charakterystyka projektowanej regulacji

1. Istota i cele Projektu

Projekt wprowadza do systemu prawa procesowego cywilnego dwie wzajemnie uzupełniające się instytucje. Pierwszą z nich jest instytucja planowanej nieobecności profesjonalnego pełnomocnika strony – adwokata, radcy prawnego albo rzecznika patentowego – zgłaszanej sądowi za pośrednictwem portalu informacyjnego na co najmniej dwa miesiące przed dniem jej rozpoczęcia. Skutkiem prawnym skutecznego zgłoszenia jest zakaz wyznaczania przez sąd terminów rozpraw, posiedzeń i innych czynności procesowych na dni objęte zgłoszeniem (projektowany art. 149² k.p.c.). Instytucja ta ma charakter prewencyjny – jej celem jest wyeliminowanie sytuacji, w których profesjonalny pełnomocnik
nie może skorzystać z prawa do wypoczynku ze względu na ryzyko wyznaczenia terminu czynności procesowej.

Drugą instytucją jest modyfikacja zasad ustalania chwili skuteczności doręczeń dokonywanych za pośrednictwem portalu informacyjnego poza godzinami pracy, w soboty lub dni ustawowo wolne od pracy. W takich przypadkach doręczenie uznawane będzie za dokonane z początkiem najbliższego dnia roboczego, niebędącego sobotą ani dniem ustawowo wolnym od pracy (projektowany art. 131¹ᵃ § 2 k.p.c.). Rozwiązanie to wprowadza zasadę przewidywalności i ochrony strony przed sytuacją, w której bieg terminów procesowych rozpoczyna się
w czasie faktycznie ograniczonej dostępności pełnomocnika.

2. Zakres podmiotowy i przedmiotowy Projektu

Projekt obejmuje swoim zakresem podmiotowym trzy grupy zawodowe: adwokatów, radców prawnych oraz rzeczników patentowych, bez różnicowania ich pod względem formy wykonywania zawodu. Zakresem przedmiotowym objęte zostały wyłącznie postępowania cywilne prowadzone przed sądami powszechnymi, co wynika z umiejscowienia regulacji w Kodeksie postępowania cywilnego i ustawie – Prawo o ustroju sądów powszechnych. Ograniczenie to jest konsekwencją celowego wyboru projektodawcy i podlega osobnej ocenie
w dalszej części niniejszej opinii.

III. Ocena konstytucyjna Projektu

1. Zasada równości wobec prawa (art. 32 Konstytucji RP)

Projekt usuwa istniejącą asymetrię w poziomie ochrony prawa do wypoczynku między osobami pełniącymi funkcje w wymiarze sprawiedliwości po stronie sądu
a profesjonalnymi pełnomocnikami stron. Sędziowie sądów powszechnych korzystają z urlopu wypoczynkowego w wymiarze 26 dni roboczych rocznie (art. 92 § 1 p.u.s.p.), prokuratorzy w identycznym wymiarze (art. 127 § 1 ustawy – Prawo o prokuraturze). Pełnomocnicy procesowi wykonujący zawód poza stosunkiem pracy pozbawieni są jakiegokolwiek mechanizmu gwarantującego im ochronę planowanego odpoczynku przed kolizją z terminami wyznaczanymi przez sąd.

Trybunał Konstytucyjny utrwalił w swoim orzecznictwie pogląd, że zasada równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP) nakazuje jednakowe traktowanie podmiotów posiadających tę samą cechę relewantną. Cechą relewantną łączącą sędziów, prokuratorów i profesjonalnych pełnomocników jest aktywne uczestnictwo w postępowaniu przed sądem, wykonywanie zawodu prawniczego służącego realizacji prawa do sądu oraz poddanie reżimowi odpowiedzialności dyscyplinarnej. Projekt – wyposażając pełnomocników w mechanizm analogiczny do ochrony urlopowej sędziów i prokuratorów – realizuje tym samym postulat konstytucyjnie uzasadnionej symetrii (por. wyrok TK z dnia 16 listopada 2021 r., SK 20/18).

2. Konstytucyjne prawo do wypoczynku (art. 66 ust. 2 Konstytucji RP)

Artykuł 66 ust. 2 Konstytucji RP, statuując prawo pracownika do dni wolnych od pracy i corocznych płatnych urlopów, wyraża zakorzenioną w porządku konstytucyjnym wartość prawa do wypoczynku. W doktrynie wskazuje się, że przepis ten należy odczytywać nie tylko w odniesieniu do osób świadczących pracę na podstawie stosunku pracy, lecz jako zasadę systemu prawnego wiążącą ustawodawcę zwykłego przy kształtowaniu warunków wykonywania pracy zarobkowej przez wszystkie osoby aktywne zawodowo, niezależnie od podstawy prawnej ich aktywności (por. A. Sobczyk, D. Buch [w:] M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP. Komentarz, Warszawa 2016, art. 66, nb. 18 i n.).

Radca prawny czy adwokat wykonujący zawód w ramach działalności gospodarczej lub w spółce osobowej jest pozbawiony jakiegokolwiek ustawowego mechanizmu ochrony planowanego wypoczynku. Utrzymywanie takiego stanu trwale pozbawia tę kategorię osób wykonujących zawody zaufania publicznego realnej możliwości skorzystania z wartości konstytucyjnie chronionej. Projekt właściwie identyfikuje ten deficyt i proponuje adekwatny środek zaradczy.

3. Prawo do rzetelnego procesu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP)

Projekt dostrzega i adekwatnie diagnozuje związek między prawem obywatela do rzetelnego procesu a kondycją psychofizyczną jego pełnomocnika. Uzasadnienie Projektu odwołuje się do badań empirycznych, w tym opublikowanego w 2025 r. badania Chlap i Murray dotyczącego wypalenia zawodowego wśród prawników (N. Chlap, K. Murray, Work demands, self-care, and mental health in lawyers, Journal of Forensic Practice, 2025) oraz wyników analizy Núñez-Elviry
i współpracowników (PLOS ONE, 2023), potwierdzających, że prawnicy należą do grupy zawodowej charakteryzującej się najwyższym poziomem lęku i najniższym poziomem satysfakcji zawodowej spośród badanych profesji.

Rzetelność postępowania w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP obejmuje prawo strony do efektywnej pomocy prawnej – pomocy świadczonej przez pełnomocnika dysponującego pełną sprawnością intelektualną i zawodową. Permanentna niedostępność gwarantowanego odpoczynku osłabia tę sprawność, co pośrednio narusza konstytucyjne prawo strony do rzetelnego procesu. W tym sensie Projekt chroni nie tylko interes pełnomocnika, ale przede wszystkim interes reprezentowanej przez niego strony.

Z drugiej strony, projekt nie wpływa negatywnie na prawo stron do rzetelnego procesu i nie prowadzi do niekorzystnych zmian, w zakresie długości trwania postępowań sądowych. Biorąc pod uwagę termin zgłoszenia nieobecności z dwumiesięcznym wyprzedzeniem, eliminuje to sytuacje, w których pełnomocnik wykorzystuje prawo do urlopu w sposób instrumentalny, prowadząc do przewlekłości postępowania sądowego. Jednocześnie pozwala to również na takie ukształtowanie kalendarza sądowego, w którym strona nie czeka na termin rozprawy dłużej niż jest to konieczne, albowiem termin wyznaczony przez sąd (z dłuższym wyprzedzeniem niż dwa miesiące) nie może zostać następczo „zablokowany” przez urlop pełnomocnika.

4. Artykuł 17 ust. 1 Konstytucji RP – piecza samorządu nad należytym wykonywaniem zawodu

Samorządy zawodów zaufania publicznego zobowiązane są konstytucyjnie do sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony (art. 17 ust. 1 Konstytucji RP). Piecza ta nie ogranicza się do nadzoru nad jakością technicznych czynności zawodowych, lecz obejmuje również działania legislacyjne zmierzające do zapewnienia systemowych warunków należytego wykonywania zawodu. Inicjatywa legislacyjna Krajowej Izby Radców Prawnych wpisuje się w ten konstytucyjny obowiązek i zasługuje na pozytywną ocenę jako wyraz odpowiedzialnej i proaktywnej postawy samorządu.

IV. Ocena merytoryczna rozwiązań szczegółowych

1. Mechanizm zgłoszenia planowanej nieobecności – art. 149³ k.p.c.

Projektowany art. 149³ k.p.c. określa warunki formalne skutecznego zgłoszenia planowanej nieobecności: poinformowanie sądu za pośrednictwem portalu informacyjnego co najmniej na dwa miesiące przed dniem jej rozpoczęcia, nieprzekraczalny roczny limit 26 dni roboczych w roku kalendarzowym (z wyłączeniem sobót i dni ustawowo wolnych od pracy) oraz zakaz obejmowania zgłoszeniem dni, na które sąd wyznaczył już termin czynności procesowej.

Przyjęty limit 26 dni roboczych nawiązuje funkcjonalnie do wymiaru urlopu sędziowskiego i prokuratorskiego, stanowiąc tym samym społecznie rozpoznawalny i prawnie spójny punkt odniesienia. Termin dwumiesięczny jest wystarczający, aby sąd mógł uwzględnić zgłoszenie przy planowaniu wokand, a jednocześnie na tyle wymagający, że wyklucza instrumentalne posługiwanie się instytucją w celu uniknięcia zbliżających się terminów. Zakaz obejmowania zgłoszeniem terminów już wyznaczonych przesądza o prewencyjnym, a nie retroaktywnym charakterze regulacji.

Instytucja ta nie ingeruje w sferę swobodnego uznania sądu w zakresie kierowania postępowaniem. Art. 149² § 4 k.p.c. zachowuje możliwość wyznaczenia terminu mimo spóźnionego lub przekraczającego limit zgłoszenia, jeśli przemawiają za tym okoliczności sprawy. Art. 149² § 5 k.p.c. wyłącza stosowanie regulacji w sprawach niecierpiących zwłoki. Rozwiązania te stanowią właściwe wyważenie interesu pełnomocnika i interesu wymiaru sprawiedliwości.

2. Mechanizm ochrony doręczeń – art. 131¹ᵃ § 2 k.p.c.

Projektowana modyfikacja art. 131¹ᵃ § 2 k.p.c. usuwa istniejącą niepewność co do skuteczności doręczeń dokonywanych za pośrednictwem portalu informacyjnego poza godzinami pracy, w soboty lub dni ustawowo wolne od pracy. Przyjęta zasada – uznanie doręczenia za dokonane z początkiem najbliższego dnia roboczego – zapewnia stronie realną możliwość zapoznania się z doręczanym pismem przed upływem biegu terminu procesowego.

Rozwiązanie to jest proporcjonalne: nie wstrzymuje biegu terminów procesowych ani nie zawiesza postępowania, lecz jedynie precyzuje chwilę, od której termin zaczyna biec, w sposób uwzględniający realia faktyczne elektronicznych systemów doręczeń. Jest to podejście pragmatyczne i technicznie spójne z istniejącą infrastrukturą portalu informacyjnego. Art. 149² § 3 k.p.c. rozciąga tę zasadę na doręczenia dokonywane w czasie planowanej nieobecności pełnomocnika, zachowując wewnętrzną spójność regulacji.

3. Zakres podmiotowy – ocena pozytywna

Projekt, mimo że formalnie umiejscowiony w Kodeksie postępowania cywilnego, obejmuje swoim zakresem podmiotowym wszystkich profesjonalnych pełnomocników mogących działać w procesie cywilnym: adwokatów, radców prawnych i rzeczników patentowych. Brak różnicowania między tymi grupami zawodowymi odpowiada zasadzie równego traktowania i eliminuje ryzyko nierówności wewnątrzprocesowych.

4. Zakres przedmiotowy – ograniczenie do procedury cywilnej jako świadomy zabieg legislacyjny

Objęcie Projektem wyłącznie postępowania cywilnego jest wynikiem celowego i legislacyjnie uzasadnionego wyboru projektodawcy. Procedura cywilna i karna różnią się zasadniczo w zakresie mechanizmów wyznaczania terminów, reguł dotyczących obrony z urzędu, rygorów wynikających z tymczasowego aresztowania oraz instrumentów zapewniających ciągłość postępowania. Bezpośrednie przeniesienie na grunt Kodeksu postępowania karnego rozwiązań opracowanych dla procedury cywilnej wymagałoby odrębnej i pogłębionej analizy skutków dla tych instytucji.

Zasady techniki prawodawczej, wyrażone w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie Zasad techniki prawodawczej (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 283), nakazują zachowanie jednorodności przedmiotowej nowelizacji (§ 23 i n.). Projekt respektuje tę zasadę, ograniczając się do jednej procedury i ściśle z nią związanego aktu ustrojowego. Jest to podejście metodologicznie poprawne, zmniejszające ryzyko niezamierzonych skutków w innych gałęziach procedury.

Jednocześnie przyjęta metoda stopniowej interwencji legislacyjnej – wymagającej osobnych i właściwie przygotowanych inicjatyw dla procedury karnej, administracyjnej i innych – sprzyja realności wdrożenia regulacji. Projekt, dzięki precyzyjnemu zakresowi, może wejść w życie z dniem 1 stycznia 2027 r., stanowiąc trwały punkt odniesienia dla dalszych prac legislacyjnych obejmujących pozostałe procedury.

5. Przepisy przejściowe i wejście w życie

Przepisy przejściowe (art. 3 i 4 Projektu) zapewniają, że nowe regulacje nie będą wpływać na terminy czynności procesowych i doręczenia dokonane przed dniem wejścia w życie ustawy, co chroni pewność uczestników trwających postępowań. Odroczenie wejścia w życie do dnia 1 stycznia 2027 r. (art. 6 Projektu) jest uzasadnione potrzebą przygotowania infrastruktury technicznej portalu informacyjnego oraz dostosowania praktyki sądów. Wejście w życie z początkiem roku kalendarzowego eliminuje ponadto wątpliwości praktyczne związane z ustalaniem rocznego limitu 26 dni planowanej nieobecności.

Regulacja przejściowa dotycząca aktów wykonawczych (art. 5 Projektu) zapewnia ciągłość funkcjonowania portalu informacyjnego do czasu wydania nowego rozporządzenia na podstawie zmienionego upoważnienia zawartego w art. 53e § 2 p.u.s.p., z zachowaniem maksymalnego sześciomiesięcznego okresu obowiązywania dotychczasowych przepisów.

V. Uwagi krytyczne i postulaty de lege ferenda

Mimo pozytywnej ogólnej oceny Projektu wskazać należy kilka kwestii wymagających rozważenia na dalszym etapie prac legislacyjnych.

Po pierwsze, Projekt nie rozstrzyga wprost skutków wyznaczenia przez sąd terminu czynności procesowej z naruszeniem zakazu określonego w art. 149² § 1 k.p.c. Uzasadnienie sygnalizuje dwa możliwe warianty – bezskuteczność takiego wyznaczenia albo traktowanie nieobecności pełnomocnika jako usprawiedliwionej – pozostawiając wybór dalszym pracom. Brak tej regulacji stwarza ryzyko rozbieżności orzeczniczych i powinien zostać usunięty przed skierowaniem projektu do Sejmu.

Po drugie, Projekt milczy na temat skutków sytuacji, w której sąd wyznaczy termin z naruszeniem zakazu i pełnomocnik mimo to stawi się na posiedzeniu – czy można przyjąć dorozumiane zrzeczenie się ochrony wynikającej z art. 149² k.p.c. Kwestia ta wymaga jednoznacznego uregulowania lub przynajmniej wyjaśnienia w uzasadnieniu.

Po trzecie, projektowany art. 149³ § 1 k.p.c. posługuje się pojęciem informowania sądu za pośrednictwem portalu informacyjnego, jednak szczegółowy tryb tego zgłoszenia ma zostać uregulowany rozporządzeniem wykonawczym. Wobec braku gotowego aktu wykonawczego trudno w pełni ocenić, czy projektowana funkcjonalność portalu jest technicznie wykonalna w zakładanym harmonogramie.

Po czwarte, instytucja planowanej nieobecności w obecnym kształcie nie obejmuje sytuacji, w której nieobecność pełnomocnika jest wynikiem zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych. Projekt nie modyfikuje w tym zakresie istniejących przepisów o zmianie terminu czy odroczeniu rozprawy, co jest rozwiązaniem właściwym, niemniej wymaga wyraźnego zaznaczenia w uzasadnieniu, aby uniknąć interpretacyjnych nieporozumień co do wyczerpującego charakteru nowej regulacji.

Finalnie, klauzula spraw niecierpiących zwłoki może podlegać dowolnej interpretacji i być przedmiotem nadużycia. W tymże zakresie zasadnym byłoby odwołanie się do katalogu spraw, rozpoznawanych przez sąd w kategoriach spraw pilnych, na gruncie przepisów o ustroju sądów powszechnych, z zachowaniem elastyczności stosowania wyżej wymienionego rozwiązania.

VI. Wnioski

Projekt ustawy o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, przygotowany przez Krajową Izbę Radców Prawnych, zasługuje na pozytywną ocenę zarówno pod względem konstytucyjnym, jak i merytorycznym. Proponowane regulacje:

• realizują konstytucyjną zasadę równości (art. 32 Konstytucji RP) poprzez usunięcie nieuzasadnionej asymetrii między sytuacją sędziów i prokuratorów a sytuacją profesjonalnych pełnomocników w zakresie ochrony prawa do wypoczynku;
• nadają konstytucyjnemu prawu do wypoczynku (art. 66 ust. 2 Konstytucji RP) konkretną treść proceduralną w odniesieniu do adwokatów, radców prawnych i rzeczników patentowych;
• wzmacniają prawo obywatela do rzetelnego procesu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) poprzez tworzenie systemowych warunków dla zachowania sprawności zawodowej pełnomocnika;
• służą zasadzie ekonomiki procesowej poprzez ograniczenie liczby wniosków o zmianę terminu i przypadków odraczania czynności procesowych;
• stanowią wyraz realizacji przez Krajową Izbę Radców Prawnych konstytucyjnego obowiązku pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu radcy prawnego (art. 17 ust. 1 Konstytucji RP).

Ograniczenie zakresu przedmiotowego Projektu do procedury cywilnej jest technicznie uzasadnione i proceduralnie właściwe. Nie zamyka ono drogi do dalszych prac legislacyjnych zmierzających do objęcia analogiczną ochroną postępowań karnych, administracyjnych i innych – inicjatywy te wymagają jednak osobnych i równie starannych analiz, uwzględniających specyfikę tych procedur.

Stowarzyszenie pozytywnie ocenia kierunek zmian i rekomenduje uwzględnienie uwag krytycznych wskazanych w rozdziale V niniejszej opinii na dalszym etapie prac legislacyjnych, w szczególności poprzez jednoznaczne uregulowanie skutku prawnego wyznaczenia terminu przez sąd z naruszeniem zakazu określonego w projektowanym art. 149² k.p.c.

adw. Joanna Szpiega-Bzdoń

Stowarzyszenie Forum Adwokatów

ul. Św. Teresy 12/2, 31-162 Kraków

KRS: 0001171199, NIP: 6762693424

REGON: 541660358

kontakt@forumadwokatow.pl

Śledź nas w mediach społecznościowych.